Diyarbakır'ın Çınar ilçesinde yer alan ve Osmanlı İmparatorluğu döneminde bölgenin en kritik eğitim yuvalarından biri olan Diyarbakır Şeyh Kasım Medresesi ile üzerindeki tarihi kasır, zamana karşı direniyor. Büyük bir kısmı harabeye dönen medrese yapısının ve günümüze ulaşmayı başaran kasrın, kapsamlı bir onarımdan geçirilerek gelecek kuşaklara miras bırakılması talep ediliyor.
Osmanlı Dönemi İlim Merkezi Şeyh Kasım Medresesi ve Tarihi Kasır
Çınar ilçesinde konumlanan yapı topluluğu, geçmişte Osmanlı Devleti'nin bölgedeki en saygın ilim merkezleri arasında gösteriliyordu. Yıllar içerisinde ciddi tahribata uğrayan medrese ile üzerine sonraki yıllarda eklenen kasır, acil restorasyon müdahalesi bekliyor. Önemli bir turizm güzergahı üzerinde bulunan bu tarihi kompleks, bölgenin Orta Çağ dönemine uzanan hem dini hem de sivil mimari karakterini aynı anda yansıtması açısından eşsiz bir kültürel değer taşıyor.
Konuya ilişkin bilimsel değerlendirmelerde bulunan Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, İHA muhabirine yaptığı açıklamalarda yapının geçmişine ışık tuttu. Eski ismi Güzelşeyh, güncel ismi ise Altunakar Mahallesi olan yerleşkede tarihi Şeyh Kasım Medresesi'nin bulunduğunu aktaran Yıldız, medresenin üst katında ise ilerleyen dönemlerde burada görev yapan müderrisin, şeyhin ailesi için inşa ettirdiği görkemli bir köşkün yer aldığını belirtti. Altunakar Medresesi'nin Osmanlı asırlarında bölgenin önde gelen eğitim kurumlarından biri olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Yıldız, yapının mevcut durumuna ve tarihçesine dair şu ifadeleri kullandı:
"Medresenin inşa tarihini ortaya koyan herhangi bir kitabeye veya kesin bir belgeye henüz rastlayamadık. Ancak 2012-2013 yıllarında bölgede gerçekleştirdiğim yüzey araştırmaları sırasında, medreseye vakfedilmiş ve bugün şeyhin soyundan gelen ailelerden birinin elinde bulunan bir el yazması eser görmüştük. Söz konusu eserde, kitabın Hicri 1288, Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiği belirtiliyordu. Ayrıca Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye de rastlamıştık. Dolayısıyla medresenin 1850'li yıllardan önce inşa edildiğini söyleyebiliriz."
Yapının kökenine dair farklı tarihsel anlatıların da mevcut olduğunu kaydeden Prof. Dr. Yıldız, medresenin kuruluş tarihinin çok daha eskiye dayanabileceğine işaret ederek sözlerini şöyle sürdürdü:
"Bir başka rivayete göre, Hasane Aktepe olarak bilinen ve Şeyh Hasani Nurani adıyla da anılan şeyhin bu medresede yetiştiği ifade edilmektedir. Eğer bu bilgi doğruysa medresenin inşa tarihi daha eski dönemlere kadar uzanabilir. Ancak kesin olarak söyleyebileceğimiz, buranın Osmanlı döneminde bölgenin en önemli medreselerinden biri olduğudur. Çok sayıda öğrencinin ve müderrisin yetiştiği önemli bir ilim merkezidir. 1900'lü yılların başında, Şeyh Kasım'ın oğullarından Şeyh Nimetullah'ın medresenin üzerine ailesi için bir ev, diğer adıyla bir kasır yaptırdığı bilinmektedir. Günümüzde bu kasrın büyük bir bölümü ayaktadır."
Süryani Ustaların Eseri Olan Tarihi Köşkün Mimari Özellikleri
Yapının üst kısmında yer alan köşkün sanatsal detaylarına değinen Prof. Dr. Yıldız, Şeyh Nimetullah'ın bu özel yapının inşası için Mardin'den ünlü mimar Sarkis Lole ile usta Süryani taş işçilerini bölgeye davet ettiğini aktardı. Köşkün mimari dokusunu ve medresenin plan şemasını detaylandıran Yıldız, şunları kaydetti:
"Köşkün mimari tarzında ve süslemelerinde tipik Mardin ekolünün izleri görülmektedir. Özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki yapılarda karşılaştığımız, ağırlıklı olarak Süryani ustaların uyguladığı süsleme anlayışı burada da kendisini göstermektedir. Bitki motiflerin ağırlıkta olduğu süslemelerde Mardin taşı tercih edilmiştir. Medrese mimari açıdan incelendiğinde, ortada bir koridor veya eyvan niteliğinde giriş bölümünün bulunduğu, bu bölümün iki yanında ise talebelerin konakladığı odaların yer aldığı görülmektedir. Medrese çok daha erken bir dönemde inşa edilmişken köşk 1900'lü yılların başında yapılmıştır. Bölgedeki çok sayıda alimin ve müderrisin yetiştiği bir eğitim kurumu olması bakımından da medrese büyük önem taşımaktadır. Bu açıdan Güzelşeyh Mahallesi'nin Osmanlı döneminde önemli bir ilim merkezi olduğunu söyleyebiliriz."
Çınar Tarihi Yapılar İçin Mülkiyet Sorunu ve Restorasyon Çağrısı
Medrese bünyesindeki tarihi el yazması eserlerin akıbetine dair kesin bir envanter bilgisine sahip olmadıklarını ifade eden Prof. Dr. Yıldız, Şeyh Kasım Kasrı restorasyon sürecinin önündeki engelleri ve yapının turizm potansiyelini şu sözlerle dile getirdi:
"Aile tarafından şimdiye kadar bize yalnızca bir yazma eser gösterildi. Dolayısıyla en azından bir eserin günümüze ulaştığını söyleyebiliriz. Medrese ve köşkün korunarak geleceğe aktarılması amacıyla bölgede bir kazı çalışması gerçekleştirildi. Bu çalışma sonucunda medresenin temelleri tamamen ortaya çıkarıldı. Ayrıca alanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri hazırlandı. Ancak bildiğim kadarıyla yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle bugüne kadar restorasyon çalışmaları gerçekleştirilemedi. Güzelşeyh Medresesi ve Kasrının mutlaka restore edilerek gelecek nesillere aktarılması gerekiyor. Çünkü yapı, önemli bir turizm destinasyonunun ve turizm rotasının üzerinde yer alıyor. Aynı zamanda bölgenin Orta Çağ dönemine ait hem dini hem de sivil mimari özelliklerini yansıtması bakımından büyük önem taşıyor. Bu nedenle tarihî yapının bir an önce koruma altına alınması, restore edilmesi ve kültürel mirasımıza kazandırılması gerekiyor."
