Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası'nın Bitmeyen Tarihsel Sırları
Anadolu'nun Elhamra'sı olarak nitelendirilen ve UNESCO tarafından 1985 yılında Türkiye'den Dünya Kültür Mirası Listesi'ne dahil edilen ilk eser olma özelliğini taşıyan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, barındırdığı mimari gizemlerle bilim dünyasının odağında kalmayı sürdürüyor. Anadolu Selçuklu Devleti'ne tabi Mengücek Beyliği döneminde inşa edilen külliyenin cami bölümü Süleyman Şah'ın oğlu Ahmet Şah, şifahane bölümü ise Melike Turan Melek tarafından yaptırıldı.
Başmimarlığını Muğis oğlu Ahlatlı Hürrem Şah'ın üstlendiği bu eşsiz yapının inşasına 1228 yılında başlandı ve eser 1243 yılında tamamlandı. Tarihsel kayıtlara göre banilerden Melike Turan Melek, külliyenin tamamlandığını göremeden hayata veda etti. Öte yandan, başmimar Ahlatlı Hürrem Şah'ın bu devasa kompleksten önce bilinen başka bir eserinin bulunmaması ve yapının bitiminin ardından kendisine dair hiçbir tarihsel ize rastlanmaması, sanat tarihçileri açısından gizemini korumaya devam ediyor.
Gazeteci Sirer Doğan 41 Yıl Sonra Yeni Bir Silüet Ortaya Çıkardı
Sivaslı kıdemli gazeteci Sirer Doğan, bundan 41 yıl önce yapının taç kapıları üzerine düşen güneş ışınlarının oluşturduğu "namaz kılan insan" gölgesini fotoğraflayarak dünya gündemine taşımıştı. Doğan'ın bu tespitinin ardından Japon araştırmacılar da bölgeye gelerek durumu uluslararası literatüre duyurmuştu. Aradan geçen 41 yılın ardından Sirer Doğan, yeni çektiği fotoğraflarla yapının şifahane bölümünde fark edilmeyi bekleyen bir başka görsel detayı gün yüzüne çıkardı.
Şifahane tavanındaki taş işlemelere girişteki belirli bir açıdan bakıldığında, çene hizasından seçilebilen belirgin bir insan silüeti ortaya çıkıyor. Söz konusu görselde; çekik gözlü, elmacık kemikleri çıkık ve sarkık bıyıklı bir erkek portresi dikkat çekiyor. Gazeteci Doğan, bilim insanları tarafından detaylıca incelenmesi gerektiğini belirttiği bu figürün, eserin banilerinden Ahmet Şah'a ait olabileceğini öne sürdü.
Döneminin Tıp ve Akustik Biliminde Öncü Tedavi Merkezi
Konuyu değerlendiren Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Mimarlık, Güzel Sanatlar ve Tasarım Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, yapının kendi çağında eşi benzeri bulunmayan bir merkez olduğuna dikkat çekti. Yapının işlevsel ve sembolik arka planını analiz eden Tuztaşı, değerlendirmesinde şu ifadelere yer verdi:
"Kıymetli gazeteci, şehrimizin entelektüeli Sirer Bey'in açıklamalarını ben de gördüm. Önce mekanı tanımlamak gerekiyor. Banisi Turan Melek olan bu bölüm, hastaların tedavi edildiği ana bölüm olan şifahane kısmı. Bu yapının hem dış kısmında hem de içerisinde semboller var. Buranın şifahane olduğunu gösteren bazı bulgular mevcut. Şifahanedeki ses akustiği fiziksel ve matematiksel olarak düşünüldüğünde, bunun bilimsel bir tabanı olduğuna yönelik akademik çalışmalar da bulunuyor. Bu yapıyla ilgili hem somut hem de soyut göstergeler var. Hem banisi, hem ustası, hem yapılma biçimi, armağan edilme şekli hem de dönemin şartları göz önüne alındığında, burası önemli hekimlerin hasta tedavi ettiği çok özel bir merkezdir."
Gizli Bir Aşkın Metafizik Yansıması Olabilir mi?
Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, şifahane tavanında beliren bu görselin Melike Turan Melek ile Ahmet Şah arasındaki bağın ve gizli bir aşkın metafizik yansıması olabileceğini ifade etti. Tarihi belgelerin ışığında yapının arka planını yorumlayan Tuztaşı, sözlerini şöyle sürdürdü:
"Belgelerden öğrendiğimiz kadarıyla burası, Turan Melek'in düşünce sistemi ile dönemin ünlü hekimi Abdullah Bağdadi'nin birlikte kafa yordukları, camisi ile o dönem Anadolu'da benzeri bulunmayan önemli bir merkezdir. Yapıya baktığımızda, günümüzde dahi kullanılmakta olan çeşitli tıbbi motifler görüyoruz ve burada bir insan figürüyle karşılaşıyoruz. Bu motifin ortaya çıkması şu soruyu sorduruyor: Burada soyut bir anlam yüklenmiş bir insan figürü var. Banisinin Turan Melek olduğunu dikkate aldığımızda, neden Turan Melek'in değil de Sirer Bey'in dediği gibi Ahmet Şah'ın figürü yer alıyor? Burada da Turan Melek ve Ahmet Şah'ın evli olup olmadıkları veya akrabalık dereceleriyle ilgili çeşitli tarihsel tartışmalar devreye giriyor. Kimi araştırmacılar evli olmadıklarını ileri sürüyor. Bu eser metafizik anlamlar yüklenen motiflerin işlendiği bir yapı olduğuna göre; mimarı nasıl imzasını çok küçük bir yere sakladıysa, Ahmet Şah'ın kitabede bile ismi olmamasına rağmen Turan Melek de katkısının anlamını göstermek için böyle bir baş merkeze onun figürünü işletmiş midir? Gerçekten böyle bir iktidarın resmi olmayan bir aşk metafiziğinin farklı bir boyutu olarak bu görselin çıkması için bir şifreleme yapılmış mıdır? Yapılmışsa da hiç şaşırmam."
Kitabede Yer Almayan İsim Taş İşlemelere mi Şifrelendi?
Söz konusu figürün kesinlik kazanması için disiplinler arası bilimsel bir incelemeye tabi tutulması gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Uğur Tuztaşı, yapının kitabesinde Ahmet Şah'ın adının geçmemesinin bu gizemi daha da derinleştirdiğini belirtti. Mimar Hürrem Şah'ın sıradışı hikayesine de değinen Tuztaşı, açıklamasını şu sözlerle tamamladı:
"Yapıda genel olarak hem Turan Melek'in hem de Ahmet Şah'ın emeklerine ve söylemeye çalıştıkları sözlere dair açık taş işaretlerini görüyoruz; ancak bu figür biraz daha gizemli. Bu tasvirin kesinlikle Ahmet Şah olduğunu şu aşamada söyleyemem. Figürde baş kısmını görüyorsunuz, kıyafet ölçeği ise biraz farklı. Bunların bilimsel olarak sorgulanması lazım. Yapıda iki insan figürü var; birinin Turan Melek, diğerinin Ahmet Şah olduğunu düşünüyoruz. Çünkü şifahane kitabesinde Ahmet Şah'ın ismi geçmiyor, yalnızca Turan Melek'in adı yer alıyor. Buna rağmen karşımıza böyle bir figür çıktı. Turan Melek, 'Ben burada Ahmet Şah'ı görmek istiyorum' demiş olabilir mi? Bu figür bir hediye ve sürpriz olarak tasarlanmış olabilir mi? Başmimar Hürrem Şah'ın hikayesi de oldukça ilginç; yapı tamamlandığında hayatta değil ve ne öncesinde ne de sonrasında başka bir eserde tasarım yaptığına dair iz yok. Benzer semboller bulunsa da doğrudan bu nitelikte bir işleme ne Sivas kent merkezinde ne de yapının başka bir noktasında mevcut değil. Bu silüetin tekrar tekrar gözden geçirilmesi gerekiyor. Turan Melek'in iç dünyasında bu yapıya yüklediği anlamlar ve Ahmet Şah'a duyduğu böyle bir aşk varsa, bunun metafizik boyutuyla tam da mekanın merkezine işletilmiş olması muhtemeldir."
