Güney Kıbrıs Rum Yönetimi (GKRY) Lideri Nikos Hristodulidis tarafından tek taraflı şekilde kaleme alınan 19 maddelik öneri paketinin tüm detayları gün yüzüne çıktı. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile Birleşmiş Milletler (BM) yetkililerine iletildiği kaydedilen metnin içeriği Rum medyasında yayımlandı.
Fileleftheros gazetesinin sayfalarına taşıdığı bilgilere göre Nikos Hristodulidis 19 maddelik plan kapsamında; Kapalı Maraş’ın Rum tarafına devredilmesini, Türk Silahlı Kuvvetleri yetkilileriyle doğrudan iletişim kurulmasını ve Türkiye'nin garantörlük statüsünün yeniden masaya yatırılmasını talep ediyor. Belgede ayrıca Mağusa Limanı'nın Avrupa Komisyonu gözetiminde yönetilmesi, toprak ve mülkiyet başlıklarının güvenlik ve garantilerle entegre şekilde görüşülmesi, 2017 yılında çöken Crans-Montana sürecinin ise yeni müzakerelere zemin oluşturulması isteniyor. Güven artırıcı adımlar ve yeni sınır kapılarının yanı sıra adadaki siyasi dengeleri ve KKTC’nin egemenlik haklarını doğrudan hedef alan askeri taleplerin tek taraflı metinde yer alması dikkat çekti.
Maraş ve Mağusa Limanı Formülü Yeniden Gündemde
Rum liderin sunduğu dosyadaki en çarpıcı başlığı, Maraş ve Mağusa Limanı üzerinden kurgulanan takas formülü oluşturuyor. Hristodulidis, Maraş’ın statüsünün değiştirilerek iade edilmesi karşılığında Mağusa Limanı’nın Avrupa Birliği (AB) himayesinde işletilmesini öngören, ilk kez 2006 yılında Finlandiya’nın AB dönem başkanlığı sırasında ortaya atılan eski bir öneriyi tekrar raftan indirdi.
Ancak KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman, daha önce yaptığı değerlendirmelerde Maraş'ın BM kontrolüne bırakılması şartıyla Mağusa Limanı'nın AB denetimine açılması fikrine kesin bir dille karşı çıkmıştı. Erhürman konuya ilişkin tutumunu şu sözlerle netleştirmişti:
"Bu benim kabul edebileceğim bir şey değil ki."
Mağusa Limanı’nın halihazırda faal durumda olduğunu hatırlatan Erhürman, Kıbrıs Türk halkının karşı karşıya olduğu temel meselenin Avrupa Birliği ile doğrudan ticaret yapamamak olduğuna işaret etmişti.
Türk Askeriyle Temas ve Garantörlük Talebi
Hristodulidis’in metninde dikkat çeken bir diğer kritik unsur ise askeri ve güvenlik boyutunu kapsıyor. Pakette, Rum Milli Muhafız Ordusu komutanları ile Türk askeri makamları arasında Birleşmiş Milletler Barış Gücü (BMBG) nezaretinde doğrudan bir temas mekanizması kurulması istendi. Türkiye'nin adadaki askeri varlığını doğrudan ilgilendiren bu maddenin yanı sıra; yönetim, toprak, mülkiyet, güvenlik ve garantiler konularının birbirine bağlı paketler halinde müzakere edilmesi önerildi. Rum tarafının bu stratejisi, Ankara'nın 1960 Garanti Antlaşması’ndan doğan meşru haklarını tartışmaya açmayı hedefliyor.
Crans-Montana ve Federasyon Müzakerelerine Dönüş Israrı
Rum yönetimi, 2017'de İsviçre'nin Crans-Montana kasabasında başarısızlıkla sonuçlanan federasyon eksenli Kıbrıs müzakereleri sürecinin kaldığı yerden devam etmesinde ısrarcı bir tutum sergiliyor. Önceki görüşmelerde kaydedilen yakınlaşmaların yeni sürecin başlangıç noktası sayılmasını isteyen Hristodulidis, öneri listesinin son maddesinde ise AB ile garantör devletler Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık'ın yer alacağı geniş katılımlı bir zirve düzenlenerek kapsamlı müzakerelerin resmen başlatılmasını teklif etti.
Buna karşılık Türkiye ve KKTC makamları, adada federasyon modelinin Crans-Montana ile birlikte tamamen tükendiğini vurgulayarak, kalıcı barışın ancak iki devletin egemen eşitliği ve eşit uluslararası statüsünün tesciliyle mümkün olabileceğini savunuyor.
Rum Liderin 19 Maddelik Öneri Paketinin Tam Listesi
Rum basınında yer alan bilgilere göre Hristodulidis’in masaya koyduğu 19 maddelik talep listesi şu başlıkları içeriyor:
- Yeni Geçiş Noktaları: Akıncılar sınır kapısının açılarak Aşağı Pirgo sakinlerinin Erenköy güzergâhından geçişine olanak tanınması ve Kambo-Bağlıköy-Gemikonağı hattının ulaşıma açılması.
- Eğitim ve Kültür: İki toplumlu Imagine eğitim projesinin tekrar hayata geçirilmesi; gençlik, sivil toplum ve kültürel miras alanlarında ortak çalıştaylar düzenlenmesi.
- Maraş ve Liman Takası: Kapalı Maraş’ın devredilmesi ve Mağusa Limanı’nın Avrupa Komisyonu denetiminde çalıştırılması.
- Mayın Temizliği: Adanın her iki yakasında mayın şüphesi barındıran 70'er bin metrekarelik bölgelerin temizlenmesi.
- Askeri İletişim: Rum Milli Muhafız Ordusu ile Türk askeri yetkililerinin BM gözetiminde doğrudan görüşmesi.
- Pile Düzenlemesi: Pile bölgesine dair hazırlanan iki ayrı uzlaşı metninin uyumlu hale getirilmesi ve bölgedeki iki toplumlu festivale ortak katılım sağlanması.
- Dini ve Kültürel Erişim: Yenilenen kiliselere serbest ulaşım imkânı tanınması, Güney Kıbrıs'taki camilere yönelik ziyaretlerin artırılması.
- Tarihi Yapıların Restorasyonu: Dipkarpaz'daki okulun onarılarak eski Kooperatif Bankası binasının kültür merkezine dönüştürülmesi; Maronit toplumuna ait üç kilise ile Ermeni Manastırı'nın restore edilmesi ve Maronit anaokuluna öğretmen görevlendirilmesi.
- Sosyal ve Teknik Adımlar: Karayolu tabelalarında Yunanca yer isimlerinin yeniden kullanılması, doğal afetlere karşı ortak bir çalışma komitesi kurulması ve Türk ile Rum toplumları arasında dostluk maçları organize edilmesi.
- Ara Bölge ve Siyasi Müzakereler: BM kontrolündeki ara bölgede ihlal sayılan eylemlerin durdurulması; toprak, mülkiyet, yönetim, güvenlik ve garantörlük konularının çapraz müzakere yöntemiyle görüşülmesi.
- Genişletilmiş Zirve: Crans-Montana dahil geçmiş kazanımların temel alınması ve liderlerin iki günlük buluşmasının ardından garantör ülkeler ile AB'nin katılımıyla kapsamlı müzakerelerin başlatılması.
KKTC ve Türkiye'nin İki Devletli Çözüm Vurgusu
KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman, Rum liderin gündeme getirdiği Maraş ve Mağusa Limanı formülünün yeni bir açılım olmadığını, söz konusu önerinin 2006 yılında dönemin Cumhurbaşkanı Mehmet Ali Talat tarafından da geri çevrildiğini anımsatmıştı. Erhürman, Maraş’ın BM idaresine devri karşılığında Mağusa Limanı’nın AB gözetimine verilmesini adil ve dengeli bir yaklaşım olarak değerlendirmediğini belirtmişti. Ankara ve Lefkoşa yönetimi, adadaki gerçekçi çözümün iki ayrı egemen devletin varlığına dayandığı yönündeki kararlı duruşunu sürdürüyor.
