Kangal-uzunyaylada iskanlar (2)

KANGAL-UZUNYAYLADA İSKANLAR (2)

Karapapak Kültürü: Karapapaklar Uzunyayala ya yerleştiğinden bu yana,yöre halkı ile içli dışlı olmuşlar,gelenek,görenekleri ile yöre gelenek ve göreneğini paylaşmışlardır.Yöre halkına kız verip,almışlar,biri biri ile akrabalık bağları oluşmuş…daha çok bölge kültürünü almışlardır.İnanç,dil hatta folklorik kültürleri ile kaynaşmışlardır.Bazı konularda nüans (ince,küçük fark) olsa da,milli,dini,insanı konularda bir bütünlük oluşturmaktadır.

Karapapaklar, başta Rusya da olmak üzere, Kars ve Sivas yöresinde Milli kahramanı Mihrali Bey i bu gün dahi saygı ile anmadan geçmezler. Arkasından yakılan ağıt taze bir olay gibi o günü canlandırmaktadır. Köroğlu kadar sevilmekte ve sayılmaktadır.

Karapapaklar Türkçeyi Azeri şivesine yakın bir üslupla konuşmakta, isimleri genellikle Kafkaslardan gelen geleneksel isimlerin yanı sıra babalarının,dedelerinin,büyük analarının adlarını çocuklara vermektedirler.

En meşhur yemekleri;Hıngel, ayranaşı ve ketedir.Bilhassa Lavaş ve tandır çöreğinin tadına doyum olmaz.Oldukça misafirperverdirler.Israrla yemek yedirir ve aşırı çay içerler.

ÇERKEZLER: Kuzey Kafkasya da yaşayan halklardan biride Çerkezlerdir. Çerkezlerin büyük bir kısmı 1-ADİGELER 2-UBIKHLAR 3-ABKHAZALAR olmak üzere üç guruba ayrılırlar.Bunlarda kendi aralarında alt guruplara ayrılmaktadırlar.

Çerkezler xııı.yy.ın ilk yarısında Moğol saldırısı karşısında Altınordu Devletinin himayesine girdiler.Altınordu devletinin zayıflaması Çerkezleri yine Ruslarla karşı karşıya getirdi.Kısa bir süre olaysız yaşadılarsa da daha sonra sorunlar arttı.Rusların baskısı yoğunlaştı.

1475 yılından itibaren, Kırım yarımadasında bulunan Kefe,Azak,Menkup kalesi ve Taman yarımadasının Osmanlılara geçmesi ile Çerkezlerde Osmanlı hakimiyetine girdi.Böylece İslamiyet i kabul etmeleri ile birlikte halifeliğe de bağlanmış oldular.Çerkezlerin Osmanlı ile ilk bağlantıları böyle olmuştur.

Çerkezler 1475 yılından itibaren Osmanlılarla birlikte Ruslara karşı devamlı savaşmıştır.Osmanlı ve Ruslar arasında 1856 yılında yapılan Paris sözleşmesinde Osmanlılar Çerkezleri sözleşme dışında tutunca Rusya Kafkasları işgal etti.Bundan sonra hızlanan ve 1.500.000 kişiyi bulan Çerkez göçünde Osmanlı topraklarına ancak 400 000 Çerkez in ulaştığı kayıt edilmektedir.500.000 Çerkez de Rusya nın değişik bölgelerine sürüldü.

Gelen Çerkez,Nogay ve diğer göçmenlerin bir kısmı Maraş,Harput,(Elazığ) nakletmek gereği doğunca Kangal halkından araba kiralanmış böylece anılan illere nakledilmiştir.

Taşıma ücreti olan 2311,5 krş.hak edildiği halde Kangal halkı bu parayı almaktan vazgeçmiş,göçmenlere harcanmasını talep etmiştir.

Kafkaslardan gelen Çerkezler için ilk düşünülen yerlerden biride Uzunyayla olmuştur.

1859 yılında yerleştirme işi başlamıştır. Aynı araziyi Avşar oymaklarıda yaylak olarak kullanıyordu.Avşarlar yazı Uzunyayla da kışı ise Çukurova,Rakka… geçiriyorlardı. Bu gidiş-gelişlerde ekili arazilere zarar vermeleri ve Çerkezlerin bu bölgeye yerleşmelerini Avşarlar istemediğinden aralarında sık sık çatışmalar çıkıyordu. Yine bir çatışmada altı Çerkez,Avşarlar tarafından öldürülünce devlet Çerkezlerin yanında yer alarak,Avşarlara baskı uyguladı.Avşarlar 1863-65 arası yıllarda konar-göçerlikten zorunlu olarak yerleşik düzene geçirildi.Gençleri de askere alındı.Hatta bizzat Sivas valisi olay mahalline gelerek Avşarlardan kan bedeli alınarak Çerkez ailelerine verildi.

Çerkezlerin gelişinde ve başka bölgelere naklinde çevre Kazalarla birlikte Kangal kaz ası da yardım yapmıştır.(5 ailenin geçimini üstlenmiştir)

İlçemize yukarıdaki tarihlerde bir çok Çerkez ve Çeçen köyü bağlı iken sadece iki Çerkez ve bir çeçen köyü bağlıdır. Ancak Uzunyayla da bulunan birçok köyümüzde az da olsa Çerkez ve Çeçen vatandaşlarımız bulunmaktadır.

ÇERKEZ KÜLTÜRÜ:

Çerkez toplumunun, çeşitli gelenekleri yüz yıllarca önce edinmiş olduğu ve halen gerek göçen, gerekse anayurtlarında yaşayan Çerkez topluluğu arasında fazla bozulmadan yaşayan bir gelenek ve görenek yumağıdır.

Çerkez toplumunun, anayurların dan getirdikleri, bugün Türkiye de az da olsa devam eden feodal özellikleri olan "Asil"lik ile "köle"lik kurumu Çerkez toplumunun kesin çizgileri demeyelim de sınıf ayrımında bulunduğu söylenebilir. Toplumdaki sınıf varlığının kopuk olmasına rağmen yinede "asil" birinin "köle" sınıfından biri ile evlenme kuralları halen geçerliliğini korumaktadır.Bunun yanı sıra Çerkez olmayan ailelerden kız alıp vermenin az olması ;geleneklerin değişmesine de oldukça etkili olmuş ve değişime uğramamıştır.

Çerkez aile hayatının şekli diğer Uluslara garip gelebilir. Çerkez aile hayatının temelini resmiyet oluşturur. Çerkezler aile ortamında ve dış ilişkilerinde, laubaliliği, teklifsizliği ve nezaketsizliği büyüğe karşı saygısızlık olarak değerlendirir.Ailede ki bu resmiyet ne bir soğukluğu, nede bir esaret meydana getirir.Çocuklar aile içinde intizam, saygı ve bağlılık içinde büyürler.

Baba,aile içerisinde vakur,şefkatli bir yönetici, ve eğitimcidir.Ailede ona gerekli hürmeti gösterir ve güven duyar.Kocanın karısına karşı tutumu eşitlik ilkesine saygı niteliğindedir.Çerkezlerde çok kadınla evlenme adeti yoktur.Kadın evlendikten sonrada kendi soyadını muhafaza eder.Koca karısını kendi adıyla çağırmaz saygı ifadesi olarak kızlık soyadı ile çağırır.Buda bir saygı ifadesidir.Baba çocuklarını,öpüp okşamaz,kız çocuklarına daha çok ihtimam gösterir.Bunun içindir ki baba odada oturur iken yanında eşi ve kız çocukları oturur.

Anne ise çocuklarına daha yakın durur, onları bazen takma adla çağırır. Kocasının saygısına mazhar olan anneye gelinleri "prenses" diye hitap eder.

Çerkezlerde kız kaçırma yaygın bir gelenektir. Genelde ailede büyük olanlar dururken küçüğün evlenmemesinin etkili olduğu söylenebilir. Kız kaçırma eyleminde zor kullanılmaması, hatta erkeğin, arkadaşlarının bu işi üslenmeleri. Kızı kaçırmadan önce erkeğin kızın akrabalarından birilerini bilgilendirmesi gerekir. Daha sonra kızı yakın bir aileye telsim ederler. Devreye her iki tarafın aile büyükleri girerek olay tatlıya bağlanır.

Çerkezler akraba evliliği yapmadığı gibi kendi köylerinden de kız alıp evlenmezler.

Çerkez gençleri düğünlerde birbiri ile tanışarak evlenirler. Bu tanışma uzun süre alabilir.

Çerkezlerin bir özelliği de yaşlılara oldukça saygı göstermeleridir. Gelinler yaşlıların yanında oturmaz, konuşmaz ve yemek yemezler. Bu davranış yaşlılara olan saygının ifadesidir.

Çerkez yemekleri daha çok et ve süt ürünlerine dayanır.Sebze yemeklerini pek yapmazlar.Kendilerine has "Haluğ" adı verilen fırın ekmeği yaparlar.Yöremizde Çerkezlerle birlikte "Çerkez tavuğu" yemeğide herkes tarafından yapılmaktadır.Başlıca yemek çeşitleri ise:Kafkas gözlemesi,Sugu,Pısıhaluj,Çerkez tavuğu…sayabiliriz…

Çerkezler misafir ağırlamasını sever, onlara gerekli saygıyı gösterirler…

Çerkezlerin milli kahramanı Şeyh Şamildir. Ruslara karşı büyük mücadeleler vermiş bir kahramandır.Kafkasların tanıdığı bu kahramanı diğer uluslarda saygı ile anmaktır.Bu gün dahi "Şeyh Şamil" adı altında bir de milli oyunu vardır.Ayrıca Milli Mücadelede,Çerkez Ethem ve Raif Orbay ın kahramanlıkları da dillere destan olmuştur. Hepsini saygı ile anıyoruz…

Kaynakça:

-Meydan Larousse

- Saydam,Abdullah Saydam Kırım ve Kafkas göçleri,1856-1876

-BOA A.MKT.Um 425/18

-BOA A.MKT.Um.425/8

-Muhaciran defteri 758/38

-Ayniyat def.Bşk.Bab-ı A li ,114 No:63 124,1143….125

-Ayniyat def.Evrak odası 1143 No:57-58

-Bedri Habiçoğlu,Kafkasya dan Anadolu ya göçler.

-Çerkezlere ait,muhtelif dernek siteleri…