Türkiye Cumhuriyeti 103 yaşında
28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde dile getirilen “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, ertesi gün Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde alınan tarihi kararla gerçeğe dönüştü.
Cumhuriyet’e Giden Yol Millî Mücadele ile Açıldı
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna uzanan süreç, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Millî Mücadele yıllarında şekillendi. Erzurum Kongresi sırasında Cumhuriyet fikrini yakın çevresiyle paylaşan Atatürk, 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla millet egemenliğine dayalı yeni devletin temellerinin atılmasını sağladı.
24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanması ve 13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent ilan edilmesi, yeni devletin kuruluş sürecindeki önemli dönüm noktaları oldu.
27 Ekim 1923’te hükümetin kurulamaması üzerine yaşanan siyasi gelişmeler, devletin yönetim biçiminin açıkça belirlenmesini gündeme getirdi.
Çankaya Köşkü’nde Tarihi Karar
28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde düzenlenen yemekte bir araya getirdi. İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey ve diğer çalışma arkadaşlarının katıldığı yemekte Atatürk, Cumhuriyet’in ilan edileceğini açıkladı.
Atatürk, yıllar sonra Nutuk’ta o tarihi anı şu sözlerle anlattı:
“Yemek sırasında ‘Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar.”
Bu kararın ardından Atatürk ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nda değişiklik yapılmasını öngören kanun teklifini hazırladı. Böylece Cumhuriyet’in ilanına giden süreçte gerekli anayasal düzenlemenin ilk adımı atıldı.
Cumhuriyet Saat 20.30’da İlan Edildi
29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde yapılan görüşmeler sonucunda anayasa değişikliği kabul edildi. Anayasanın birinci maddesine “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir.” hükmü eklendi.
Saat 20.30’da yapılan oylamada oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Tarihi karar, Meclis’te “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı.
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte devletin yönetim biçimi resmiyet kazanırken, yeni devletin başkanlığı meselesi de çözüme kavuştu.
Atatürk Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Cumhurbaşkanı Seçildi
Cumhuriyet’in ilanının ardından gerçekleştirilen Cumhurbaşkanlığı seçiminde Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 158 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Meclis kürsüsünden yaptığı konuşmada yeni devletin geleceğine ilişkin inancını dile getiren Atatürk, sözlerini şu ifadeyle tamamladı:
“Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.”
Cumhuriyet’in ilanından sonra İsmet Paşa ilk hükümeti kurmakla görevlendirilirken, Fethi Bey Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına seçildi.
29 Ekim Millî Bayram Olarak Kutlanıyor
Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim 1923 gecesi ve ertesi gün çeşitli kutlamalarla karşılandı. 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararnameyle Cumhuriyet’in ilanının törenlerle kutlanmasına karar verildi. 19 Nisan 1925’te kabul edilen kanunla 29 Ekim, millî bayram olarak ilan edildi ve 1925 yılından itibaren resmî kutlamaların kapsamı genişletildi.
Aradan geçen 103 yılda Cumhuriyet, millî egemenlik ve bağımsızlık anlayışının temel simgelerinden biri olmayı sürdürdü. Atatürk ve silah arkadaşlarının öncülüğünde kurulan Türkiye Cumhuriyeti, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı dolayısıyla yurt genelinde düzenlenen törenlerle kutlanıyor.
