Sosyal güvenlik mevzuatında emeklilik koşullarını yerine getirdiği halde istihdam piyasasında aktif kalmaya devam eden milyonlarca çalışanı doğrudan ilgilendiren kapsamlı bir reform adımı gündeme taşındı. Mevcut mevzuatta yer alan hesaplama dinamikleri nedeniyle prim günü arttıkça bazı gelir gruplarında aylıkların beklenen düzeyde yükselmemesi, uzun süredir çalışan kesimin temel çekinceleri arasında yer alıyordu. Hükümetin açıkladığı yeni Orta Vadeli Program (OVP) vizyonu doğrultusunda, sosyal güvenlik sisteminin aktüeryal dengesini koruyan ve uzun süre istihdamda kalmayı ödüllendiren yeni bir emekli aylığı hesaplama mimarisi şekillenmeye başladı.
Yeni OVP Hedefleri Doğrultusunda Sosyal Güvenlik Reformu
Yeni ekonomi programının satır aralarındaki sosyal güvenlik hedeflerini derinlemesine inceleyen SGK Başuzmanı İsa Karakaş, kamuoyunun merakla beklediği yapısal adımlara ışık tuttu. Karakaş, mevcut sistemde emeklilik hakkını elde eden çalışanların iş hayatından erken ayrılmasının kurumsal ve bireysel kayıplara yol açtığına işaret ederek süreci şöyle özetledi:
"Programdaki emeklilik maddelerini ayrıntılı inceledim. Çalıştıkça maaşı eriyen sistem bitti mi? Yeni OVP, 'çok çalışanı cezalandırma' sorununa el atıyor mu? Çok çalıştıkça maaş artacak mı? Kişilerin daha uzun süre istihdamda kalmasını teşvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. Bu hedefin programa göre önümüzdeki sene içinde ifa edilmesi gerekmektedir."
Uzman değerlendirmelerine göre, söz konusu takvim gereğince hazırlanan düzenlemelerin temel gayesi, sigortalının sistemde kalış süresini teşvik edici bir kazanıma dönüştürmektir.
Aylık Bağlama Oranı (ABO) ve Maaş Hesaplama Dinamikleri
SSK ve Bağ-Kur kapsamında bağlanan emekli aylıklarının belirlenmesinde ortalama aylık kazanç ile birlikte en belirleyici faktörün Aylık Bağlama Oranı (ABO) olduğunu hatırlatan uzmanlar, mevcut katsayıların uzun süre çalışanlarda yarattığı orantısızlığa dikkat çekiyor. Çalışma hakkını dolduran bireylerin sistem dışına çıkmasının oluşturduğu çift taraflı mali yüke değinen Karakaş, konunun teknik boyutunu şu sözlerle aktardı:
"Belirtilen durum hem SGK'nın hem de çalışanın zararına sebep olmaktadır. Zira bu durumda SGK her ay alacağı primden mahrum olduğu gibi emeklilik maaşı ödemesi de yapmak zorunda kalmaktadır. SSK emeklilik aylığı genel olarak ortalama aylık kazanç ile aylık bağlama oranı formülü ile hesaplanmaktadır. Bu formülde özellikle ABO diye tabir edilen Aylık Bağlama Oranları büyük önem taşımaktadır."
Emekli aylığı hesaplama sistematiğinde yapılacak bir güncelleme, çalışanların erken emeklilik yerine kayıtlı istihdamda kalarak brüt kazançlarını artırmasını doğrudan teşvik edecek.
Çok Çalışana Yüksek Gelir: Masadaki İki Yeni Formül
Yeni model üzerinde yürütülen çalışmalarda, özellikle 25 yılı aşkın çalışma geçmişine sahip sigortalıların hak kaybına uğramaması adına iki temel mekanizma öne çıkıyor. Kısmi ve tam emeklilik ayrımını netleştirecek bu adımlar hakkında Karakaş şu bilgileri paylaştı:
"Oysaki bu durum tersine çevrilmiş olsa emekliliği gelenler bile çalıştıkça emekli aylıkları artacağından sistemde daha uzun süre kalacaklardır. Özellikle SSK ve Bağ-Kur sigortalılarının çalıştıkça yüksek emekli maaşı alması yönünde yasal bir düzenleme yapılması milyonlarca çalışanın en büyük beklentisi hâline gelmiştir. Önümüzdeki dönemlerde kısmi emeklilik ile normal emeklilik için iki ayrı emeklilik taban maaşı uygulamasına gidilebilir. Ayrıca 25 yıldan sonraki çalışmalarda her bir yıl için ABO'da ilave artışlar öngören yeni bir sistem hayata geçirilebilecektir."
Aktif-Pasif Dengesi ve Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele
Sosyal güvenlik reformunun hayata geçirilmesiyle birlikte yalnızca çalışanların refahı değil, kurumun mali dengesi de koruma altına alınacak. İstihdamda kalmanın maaşı artıracağı bilincinin yerleşmesi durumunda sigortalıların sistemde kalış süresi uzayacak, böylelikle aktif/pasif oranı sağlıklı seviyelere taşınacaktır.
"Öngörülen tedbirler kapsamında düzenleme yapılması hâlinde aktif/pasif dengesinde iyileşmelere neden olabileceği gibi sigortalıların da 'çalıştıkça emeklilik maaşım azalacak mı?' endişesi ortadan kalkacaktır."
Uzmanlar, uygulanacak yeni modelin kayıt dışı istihdamı azaltmada önemli bir katalizör vazifesi göreceğini, SGK prim gelirlerinin artmasıyla birlikte sosyal güvenlik hizmetlerinin niteliğinin de yukarı taşınacağını belirtiyor.
