Sosyal güvenlik mevzuatında emeklilik şartlarını sağladığı halde çalışma hayatına devam eden milyonlarca sigortalıyı yakından ilgilendiren kritik bir reform süreci başladı. Yürürlükteki emekli maaş sistemi kapsamında, prim ödemeye devam etmenin ve istihdamda kalmanın bazı gelir dilimlerinde bağlanacak nihai aylığa negatif etki yapabilmesi uzun süredir tartışılıyordu. Yeni Orta Vadeli Program (OVP) ile birlikte, istihdamda kalmayı cezalandıran değil, teşvik eden adil bir aktüeryal modelin hayata geçirilmesi kararlaştırıldı.
Emekli Maaşı Hesabında OVP Vizyonu ve Yeni Dönem Hedefleri
Hükûmetin ekonomi ve sosyal güvenlik yol haritasını çizen OVP'deki hedefleri analiz eden SGK Başuzmanı İsa Karakaş, yeni emekli maaş sistemi çerçevesinde atılacak adımların teknik ayrıntılarını paylaştı. Mevcut sistemde çok çalışanların maaşlarının aşınabildiğine ve bu tablonun iş gücü piyasasında erken ayrılmaları tetiklediğine dikkat çeken Karakaş, programdaki hedeflerin önümüzdeki yıl somut yasal düzenlemelere dönüştürülmesi gerektiğini belirtti.
Karakaş, ekonomi yönetiminin temel yaklaşımını şu sözlerle aktardı:
"Programdaki emeklilik maddelerini ayrıntılı inceledim. Çalıştıkça maaşı eriyen sistem bitti mi? Yeni OVP, 'çok çalışanı cezalandırma' sorununa el atıyor mu? Çok çalıştıkça maaş artacak mı? Kişilerin daha uzun süre istihdamda kalmasını teşvik eden, hakkaniyeti ve aktüeryal dengeyi önceleyen düzenlemeler hayata geçirilerek sosyal güvenlik sisteminin mali sürdürülebilirliği güçlendirilecektir. Bu hedefin programa göre önümüzdeki sene içinde ifa edilmesi gerekmektedir."
Aylık Bağlama Oranı (ABO) Parametrelerinde Köklü Değişiklik
Mevcut mevzuatta SSK ve Bağ-Kur kapsamında bağlanan emekli maaşı; güncellenmiş ortalama aylık kazanç ile Aylık Bağlama Oranı (ABO) katsayısının çarpımıyla tespit ediliyor. Ancak özellikle 1999 öncesi, 1999-2008 arası ve Ekim 2008 sonrası için kademeli olarak düşürülen katsayılar, asgari veya asgariye yakın prim bildiren sigortalıların çalıştıkça alacağı maaşın erimesine neden olabiliyor.
Bu mekanizmanın hem Sosyal Güvenlik Kurumu hem de çalışan açısından çift taraflı kayıp yarattığını vurgulayan Karakaş, teknik gerekçeyi şu ifadelerle açıkladı:
"SSK emeklilik aylığı genel olarak ortalama aylık kazanç ile aylık bağlama oranı formülü ile hesaplanmaktadır. Bu formülde özellikle ABO diye tabir edilen Aylık Bağlama Oranları büyük önem taşımaktadır. Belirtilen durum hem SGK'nın hem de çalışanın zararına sebep olmaktadır. Zira bu durumda SGK her ay alacağı primden mahrum olduğu gibi emeklilik maaşı ödemesi de yapmak zorunda kalmaktadır."
25 Yılın Üzerinde Prim Ödeyen Sigortalıya İlave Artış Formülü
Hazırlıkları yürütülen reform paketinde, çalışma süresi uzadıkça aylığı yükselten iki ana parametre öne çıkıyor. Bunlardan ilki, kısmi emeklilik ile tam çalışma neticesinde hak kazanılan normal emeklilik için farklı taban maaş uygulamasına geçilmesi ihtimali. İkinci ve en somut beklenti ise belirli hizmet sürelerini aşan çalışanlara yönelik kademeli çarpan artışı olarak ifade ediliyor.
Masada bulunan yasal formülleri detaylandıran İsa Karakaş, konuya ilişkin olarak şunları kaydetti:
"Oysaki bu durum tersine çevrilmiş olsa emekliliği gelenler bile çalıştıkça emekli aylıkları artacağından sistemde daha uzun süre kalacaklardır. Özellikle SSK ve Bağ-Kur sigortalılarının çalıştıkça yüksek emekli maaşı alması yönünde yasal bir düzenleme yapılması milyonlarca çalışanın en büyük beklentisi hâline gelmiştir. Önümüzdeki dönemlerde kısmi emeklilik ile normal emeklilik için iki ayrı emeklilik taban maaşı uygulamasına gidilebilir. Ayrıca 25 yıldan sonraki çalışmalarda her bir yıl için ABO'da ilave artışlar öngören yeni bir sistem hayata geçirilebilecektir."
Aktif/Pasif Dengesini Güçlendirecek ve Kayıt Dışılığı Önleyecek
Planlanan düzenlemenin yalnızca çalışanların gelir seviyesini yükseltmekle kalmayacağı; aynı zamanda sosyal güvenlik sisteminin aktif/pasif dengesini de kuvvetlendireceği öngörülüyor. Kalifiye personelin erken yaşta işten ayrılmasının önüne geçilmesi, kayıt dışı istihdam riskini azaltırken SGK'nın prim gelirlerini doğrudan artıracak.
Reformun beklenen sonuçlarına değinen Karakaş, sürecin sağlayacağı psikolojik ve ekonomik faydayı şöyle özetledi:
"Öngörülen tedbirler kapsamında düzenleme yapılması hâlinde aktif/pasif dengesinde iyileşmelere neden olabileceği gibi sigortalıların da 'çalıştıkça emeklilik maaşım azalacak mı?' endişesi ortadan kalkacaktır."
